“B\u00e2b-\u0131 \u00e2li nezdindeki ABD el\u00e7isine, \u00c7anakkale ve \u0130stanbul Bo\u011fazlar\u0131ndan ge\u00e7i\u015f \u00fczerindeki s\u0131n\u0131rland\u0131rmalar\u0131n kald\u0131r\u0131lmas\u0131 ve Bo\u011fazlarda her s\u0131n\u0131ftan geminin seyr\u00fcseferine izin verilmesi i\u00e7in Sultan’\u0131n h\u00fck\u00fcmetine bask\u0131 yapmas\u0131 talimat\u0131n\u0131n ABD Ba\u015fkan\u0131 taraf\u0131ndan verilmesi kararla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.”<\/p>\n
Yukar\u0131daki sat\u0131rlar ABD Temsilciler Meclisinin 6 Temmuz 1868’de ald\u0131\u011f\u0131 bir karar metninden al\u0131nt\u0131. Temsilciler Meclisinin bu talebinden sonra 1868 yaz\u0131nda ABD’nin Avrupa Filosu komutan\u0131 David Farragut, Frolic adl\u0131 bir sava\u015f gemisiyle \u00c7anakkale Bo\u011faz\u0131’ndan ge\u00e7erek \u0130stanbul’a geldi. Rusya ve \u0130ngiltere buna ses \u00e7\u0131karmad\u0131lar. Ama hemen ard\u0131ndan Avrupa Filosu’nun sancak gemisi Franklin’in de \u00c7anakkale Bo\u011faz\u0131’ndan ge\u00e7mek istemesi b\u00fcy\u00fck bir kriz do\u011furdu. Zira o tarihte Bo\u011fazlar\u0131n stat\u00fcs\u00fcn\u00fc d\u00fczenleyen Paris Antla\u015fmas\u0131, sava\u015f gemilerinin boyutlar\u0131na s\u0131n\u0131rlama getirmi\u015fti. Franklin, belirlenen s\u0131n\u0131rlar\u0131n \u00fczerinde bir b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011fe sahipti. Rusya ve \u0130ngiltere b\u00fcy\u00fckel\u00e7ilerinin itirazlar\u0131na ra\u011fmen, ABD’nin \u0130stanbul B\u00fcy\u00fckel\u00e7isi Edward Joy Morris’in \u0131srarl\u0131 talepleri \u00fczerine Sultan Abd\u00fclaziz Paris Antla\u015fmas\u0131n\u0131n ilgili maddesini Franklin’in ge\u00e7i\u015fi i\u00e7in bir s\u00fcreli\u011fine ask\u0131ya ald\u0131.<\/p>\n
Bu jestin arkas\u0131nda Osmanl\u0131 Devleti’nin ABD’den silah almas\u0131na engel \u00e7\u0131kar\u0131lmamas\u0131 arzusu yat\u0131yordu. Nitekim 1867’de Washington’daki ilk Osmanl\u0131 El\u00e7isi olarak g\u00f6revine ba\u015flayan Edward Blacque Bey’e B\u00e2b-\u0131 \u00e2li taraf\u0131ndan verilen talimatta, \u0130ngiltere ve Fransa’dan sat\u0131n al\u0131namayan silahlar\u0131n yerini doldurmak \u00fczere ABD’den m\u00fcmk\u00fcn olan en y\u00fcksek miktarda silah al\u0131nmas\u0131n\u0131n temin edilmesi talebi vard\u0131. Franklin sava\u015f gemisinin \u00c7anakkale Bo\u011faz\u0131’ndan ge\u00e7erek \u0130stanbul’a gelmesine -istisnai olarak- izin verilmesinin ard\u0131ndan, 1869’da Osmanl\u0131 Devleti ABD’den en kapsaml\u0131 silah alimim ger\u00e7ekle\u015ftirdi. 239 bin adet Springfield ve Enfield marka piyade t\u00fcfe\u011fi o zaman\u0131n paras\u0131yla 1 milyon 331 bin dolar kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda sat\u0131n al\u0131nd\u0131.<\/p>\n
Rusya ve \u0130ngiltere, Karadeniz’e sahildar olmayan ABD’nin kendilerinin b\u00f6lgedeki \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 tehdit edecek \u015fekilde hareket etmesinden b\u00fcy\u00fck rahats\u0131zl\u0131k duymu\u015flard\u0131. Franklin’in ziyaretinin ard\u0131ndan Osmanl\u0131 Devleti’ne bask\u0131lar\u0131n\u0131 art\u0131ran bu iki devlet ABD sava\u015f gemilerine bir daha Bo\u011fazlardan ge\u00e7i\u015f izni verilmemesini kesin bir dille istediler. Bunun \u00fczerine 28 Eyl\u00fcl 1868’de t\u00fcm Osmanl\u0131 el\u00e7iliklerine bir talimat yollayan Hariciye Naz\u0131r\u0131 Safvet Pa\u015fa, bundan b\u00f6yle “bir h\u00fck\u00fcmdar ya da devlet ba\u015fkan\u0131 ta\u015f\u0131yanlar hari\u00e7 limit d\u0131\u015f\u0131 hi\u00e7bir sava\u015f gemisine Bo\u011fazlardan ge\u00e7i\u015f izni verilmeyece\u011fini” bildirdi.<\/p>\n
Osmanl\u0131 Devleti’nin bu karar\u0131 ABD’nin tepkisine sebep oldu. \u0130stanbul El\u00e7isi Morris, ABD D\u0131\u015fi\u015fleri Bakanl\u0131\u011f\u0131’na yollad\u0131\u011f\u0131 bir yaz\u0131da \u015f\u00f6yle diyordu:<\/p>\n
“Paris d\u00fczenlemesi 800 tondan a\u011f\u0131r ve 45 metreden uzun sava\u015f gemilerinin Bo\u011fazlardan ge\u00e7i\u015fine izin vermiyor. Her ne kadar bu d\u00fczenlemeye taraf de\u011filsek ve Bo\u011fazlara ili\u015fkin s\u00f6z s\u00f6ylememiz Avrupa’n\u0131n b\u00fcy\u00fck devletleri taraf\u0131ndan hakk\u0131m\u0131z olarak g\u00f6r\u00fclm\u00fcyorsa da ABD d\u00fcnyan\u0131n bu \u00f6nemli b\u00f6lgesinde kendisini s\u00f6z sahibi yapacak ad\u0131mlar\u0131 tek ba\u015f\u0131na atmal\u0131d\u0131r. Bo\u011fazlardan ge\u00e7i\u015f ve Karadeniz’e serbest \u00e7\u0131k\u0131\u015f i\u00e7in ABD’nin ba\u015flataca\u011f\u0131 bir hareketin daha sonra di\u011fer devletler taraf\u0131ndan da takip edilmesi ve desteklenmesi \u00fcmit edilebilir. Bo\u011fazlardan ge\u00e7i\u015f i\u00e7in Osmanl\u0131 Devleti’nden izin al\u0131nmas\u0131 uygulamas\u0131 eskimi\u015ftir ve art\u0131k de\u011fi\u015ftirilmesinin zaman\u0131 gelmi\u015ftir.”<\/p>\n
1871’deki Londra Bo\u011fazlar S\u00f6zle\u015fmesi de bar\u0131\u015f zaman\u0131 Bo\u011fazlardan ge\u00e7i\u015fi Osmanl\u0131 Devleti’nin iznine b\u0131rakm\u0131\u015ft\u0131. D\u00fczenlemeden sonra \u0130stanbul’daki ABD El\u00e7isine bir talimat yollayan D\u0131\u015fi\u015fleri Bakan\u0131 Hamilton Fish \u015funlar\u0131 s\u00f6ylemekteydi:<\/p>\n
“H\u00fck\u00fcmetimiz Bo\u011fazlar \u00fczerindeki T\u00fcrk denetimini rahats\u0131z edecek bir probleme yol a\u00e7mak niyetinde de\u011fildir. Fakat Ba\u015fkan bu uygulaman\u0131n devletler hukukundan do\u011fan bir hak olarak tan\u0131nmas\u0131ndan ka\u00e7\u0131n\u0131lmas\u0131n\u0131 \u00f6nemli g\u00f6rmektedir. Osmanl\u0131 Devleti’nin Karadeniz’deki durumuyla Danimarka’n\u0131n Balt\u0131k’taki durumu aras\u0131ndaki tek fark Osmanl\u0131’n\u0131n Bo\u011fazlar\u0131n iki yakas\u0131na da h\u00e2kim olmas\u0131d\u0131r. Balt\u0131k’a a\u00e7\u0131lan bo\u011faz\u0131n k\u0131y\u0131lar\u0131 ise \u0130sve\u00e7 ve Danimarka’n\u0131n elindedir. Bug\u00fcne kadar Balt\u0131k’a giri\u015f-\u00e7\u0131k\u0131\u015flar engellenmemi\u015ftir. Osmanl\u0131 Devleti’nin ise b\u00f6yle bir hakka sahip olmas\u0131 adil g\u00f6r\u00fclmemektedir. Bunu ak\u0131lda tutarak mevcut d\u00fczenlemeyi sadece bir uygulama olarak g\u00f6rmekten \u00f6teye bir ad\u0131m atmay\u0131n.”<\/p>\n
ABD’nin bu tavr\u0131 tak\u0131n\u0131rken i\u00e7ine d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc temel yan\u0131lg\u0131, Bo\u011fazlardan ge\u00e7ip Karadeniz’e a\u00e7\u0131lman\u0131n sadece Osmanl\u0131’n\u0131n inisiyatifinde oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcncesidir. H\u00e2lbuki XIX. asr\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131nda Bo\u011fazlardan ge\u00e7i\u015f rejimi 1841 ‘deki Londra Bo\u011fazlar S\u00f6zle\u015fmesi’nden beri Avrupal\u0131 b\u00fcy\u00fck devletlerin de m\u00fcdahil oldu\u011fu uluslararas\u0131 bir nitelik kazanm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n
1936’dan bu yana Bo\u011fazlardan ge\u00e7i\u015f rejimi uluslararas\u0131 bir belge olan Montr\u00f6 Bo\u011fazlar S\u00f6zle\u015fmesi’yle belirlenmi\u015ftir. ABD, sava\u015f gemilerinin Karadeniz’e ge\u00e7i\u015finin T\u00fcrkiye’nin tek ba\u015f\u0131na verece\u011fi bir izinle m\u00fcmk\u00fcn olamayaca\u011f\u0131n\u0131 nihayet anlam\u0131\u015f olmal\u0131 ki, art\u0131k T\u00fcrkiye’den izin yerine Montr\u00f6’n\u00fcn de\u011fi\u015ftirilmesini talep ediyorlar. Fakat, Montr\u00f6’n\u00fcn imzac\u0131s\u0131 olmayan ABD’nin b\u00f6yle bir de\u011fi\u015fiklik talebini resm\u00ee olarak sunmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil.<\/p>\n
ABD 150 y\u0131ld\u0131r s\u00fcren Karadeniz’e a\u00e7\u0131lma emelinden vazge\u00e7medi\u011fine ve bu ancak Montr\u00f6’n\u00fcn de\u011fi\u015ftirilmesiyle m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funa g\u00f6re, s\u00f6zle\u015fmenin taraf\u0131 olmayan ABD bunu nas\u0131l yapacak?<\/p>\n
Sorunun cevab\u0131 S\u00f6zle\u015fme’nin 29. maddesinde. Montr\u00f6’n\u00fcn imzac\u0131s\u0131 devletler her be\u015f y\u0131lda bir, S\u00f6zle\u015fme’nin baz\u0131 maddelerinin de\u011fi\u015ftirilmesini teklif edebilirler. ABD gibi Karadeniz’e sahildar olmayan devletlerin sava\u015f gemilerinin durumuyla ilgili olan 14. ve 18. Maddelerde de\u011fi\u015fiklik yap\u0131lmas\u0131n\u0131n teklif edilmesi ancak iki taraf devletin imzas\u0131yla m\u00fcmk\u00fcn. Ge\u00e7enlerde -durup dururken- may\u0131n arama gemilerini Karadeniz’e sokmak isteyen ve bu talebi Montr\u00f6 h\u00fck\u00fcmlerince T\u00fcrkiye taraf\u0131ndan reddedilen \u0130ngiltere’nin bu te\u015febb\u00fcs\u00fcn\u00fcn asl\u0131nda ileriye matuf bir de\u011fi\u015fiklik talebine zemin haz\u0131rlamakla ilgili oldu\u011funu anlamak i\u00e7in stratejik dehaya sahip olmak gerekmiyor. \u0130ngiltere gibi ABD i\u00e7in hareket eden bir imzac\u0131 daha bulduklar\u0131nda, de\u011fi\u015fiklik teklifini g\u00fcndeme getirebilirler. Ama bunun i\u00e7in 2026’y\u0131 beklemeleri gerekiyor! \u00d6n\u00fcm\u00fczdeki iki y\u0131l zarf\u0131nda bu y\u00f6ndeki \u00e7abalar\u0131n h\u0131z kazanaca\u011f\u0131n\u0131 de\u011ferlendirebiliriz.<\/p>\n
Montr\u00f6 S\u00f6zle\u015fmesi’ne g\u00f6re s\u00f6z konusu h\u00fck\u00fcmlerin de\u011fi\u015ftirilebilmesi ancak T\u00fcrkiye’nin de aralar\u0131nda oldu\u011fu Karadeniz’e sahildar devletlerin d\u00f6rtte \u00fc\u00e7\u00fcn\u00fcn olumlu oyuyla m\u00fcmk\u00fcn. Bir ba\u015fka deyi\u015fle T\u00fcrkiye istemedik\u00e7e ABD’nin taleplerinin yerine gelme ihtimali yok.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
“B\u00e2b-\u0131 \u00e2li nezdindeki ABD el\u00e7isine, \u00c7anakkale ve \u0130stanbul Bo\u011fazlar\u0131ndan ge\u00e7i\u015f \u00fczerindeki s\u0131n\u0131rland\u0131rmalar\u0131n kald\u0131r\u0131lmas\u0131 ve Bo\u011fazlarda her s\u0131n\u0131ftan geminin seyr\u00fcseferine izin verilmesi i\u00e7in Sultan’\u0131n h\u00fck\u00fcmetine bask\u0131 yapmas\u0131 talimat\u0131n\u0131n ABD Ba\u015fkan\u0131 taraf\u0131ndan verilmesi kararla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.” Yukar\u0131daki sat\u0131rlar ABD Temsilciler Meclisinin 6 Temmuz 1868’de ald\u0131\u011f\u0131 bir karar metninden al\u0131nt\u0131. Temsilciler Meclisinin bu talebinden sonra 1868 yaz\u0131nda ABD’nin Avrupa Filosu […]<\/p>\n","protected":false},"author":6,"featured_media":11556,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[3],"tags":[],"class_list":["post-7917","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-gazete"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/cagrierhan.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7917","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/cagrierhan.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/cagrierhan.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/cagrierhan.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/6"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/cagrierhan.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=7917"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/cagrierhan.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7917\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/cagrierhan.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/11556"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/cagrierhan.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=7917"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/cagrierhan.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=7917"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/cagrierhan.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=7917"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}