Unutulan Bir Antla\u015fma<\/p>\n
T\u00fcrkiye’nin \u0130kinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 ba\u015flarken \u0130ngiltere ve Fransa ile imzalad\u0131\u011f\u0131 \u00dc\u00e7l\u00fc \u0130ttifak’\u0131n resmen sona erip ermedi\u011fini bilmiyoruz. Okuyanlara garip gelebilir. Bundan 84 y\u0131l \u00f6nce imzalanan 19 Ekim 1939 tarihli bir antla\u015fman\u0131n h\u00e2len devam edip etmedi\u011fi nas\u0131l bilinmez? \u0130zah edece\u011fim. Ama \u00f6nce \u00dc\u00e7l\u00fc \u0130ttifak neydi k\u0131saca anlatay\u0131m.<\/p>\n
Sava\u015f\u0131n ayak seslerinin duyuldu\u011fu 1939 bahar aylar\u0131ndan itibaren T\u00fcrkiye, \u00f6zellikle Anadolu topraklar\u0131nda g\u00f6z\u00fc olan fa\u015fist diktat\u00f6r Mussolini’nin \u0130talya’s\u0131na kar\u015f\u0131 kendisini g\u00fcvence alt\u0131na almaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu. Fransa ve \u0130ngiltere de, Do\u011fu Akdeniz’de kendileriyle birlikte hareket ederek \u0130talya ve Almanya’n\u0131n Orta Do\u011fu b\u00f6lgesine yay\u0131lmas\u0131n\u0131 durdurabilecek T\u00fcrkiye ile asker\u00ee ittifak i\u00e7ine girmeye s\u0131cak bak\u0131yorlard\u0131. \u00dcz\u00fcn s\u00fcren m\u00fczakereler sonucunda, 1 Eyl\u00fcl’de Almanya’n\u0131n Polonya’ya sald\u0131rmas\u0131yla sava\u015f\u0131n \u00e7\u0131kmas\u0131ndan yakla\u015f\u0131k bir bu\u00e7uk ay sonra Ankara’da imzalanan “T\u00fcrk-\u0130ngiliz-Frans\u0131z Kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 Yard\u0131m Antla\u015fmas\u0131, bir Avrupa devletinin T\u00fcrkiye’ye sald\u0131rmas\u0131 h\u00e2linde Fransa ve \u0130ngiltere’nin T\u00fcrkiye’ye yard\u0131m etmesi h\u00fckm\u00fcn\u00fc i\u00e7eriyordu. Tersi ise ge\u00e7erli de\u011fildi. Yani, bir Avrupa devleti Fransa ve \u0130ngiltere’ye sald\u0131r\u0131rsa T\u00fcrkiye \u015farts\u0131z yard\u0131m etme m\u00fckellefiyeti alt\u0131na girmiyor, “iyi niyetli tarafs\u0131z” kalmay\u0131 kabul ediyordu. Fakat sava\u015f Akdeniz’e s\u0131\u00e7rarsa T\u00fcrkiye’nin de sava\u015fa girmesi d\u00fczenlenmi\u015fti. Antla\u015fman\u0131n 2. maddesine g\u00f6re, bir Avrupa devleti taraf\u0131ndan ba\u015flat\u0131lan ve Akdeniz’de Fransa ve \u0130ngiltere’nin kar\u0131\u015facaklar\u0131 bir sava\u015f durumunda, T\u00fcrkiye bu iki \u00fclkeyle i\u015f birli\u011fi yapacak ve elinden gelen t\u00fcm deste\u011fi verecekti. Bununla birlikte, Antla\u015fmaya T\u00fcrkiye’nin \u0131srar\u0131yla konulan 2 numaral\u0131 ek protokole g\u00f6re T\u00fcrkiye, kendisini Sovyetler Birli\u011fi ile sava\u015fa sokacak herhangi bir ad\u0131m\u0131 atmaya zorlanmayacakt\u0131.<\/p>\n
Sava\u015f devam ederken, \u0130ngiltere \u0130talya ile sava\u015fmakta oldu\u011funu, \u00e7at\u0131\u015fman\u0131n Akdeniz’e s\u0131\u00e7rad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve T\u00fcrkiye’nin de sava\u015fa girmesi gerekti\u011fini ileri s\u00fcrm\u00fc\u015fse de, Ankara Fransa’n\u0131n Almanlara teslim oldu\u011funu dolay\u0131s\u0131yla \u00dc\u00e7l\u00fc \u0130ttifak’\u0131n bir baca\u011f\u0131 eksildi\u011finden, kendisinin de sava\u015fa girmek zorunda olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia etmi\u015ftir. Ankara’n\u0131n ileri s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc daha somut bir arg\u00fcman da, Almanya ile SSCB aras\u0131nda 23 A\u011fustos 1939 pakt\u0131 sebebiyle, \u015fayet T\u00fcrkiye \u0130talya ve dolay\u0131s\u0131yla onun m\u00fcttefiki Almanya ile sava\u015fa girerse, bu durumda Sovyetler Birli\u011fi’nin de kendisine sald\u0131rabilece\u011fi tezidir. Nitekim yukar\u0131da bahsetti\u011fim 2 numaral\u0131 protokol, b\u00f6yle bir ihtimal kar\u015f\u0131s\u0131nda T\u00fcrkiye’nin sava\u015fa girmemesini teminat alt\u0131na alm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n
Haziran 1941 ‘de Almanya Sovyetler Birli\u011fi’ne sald\u0131rd\u0131 ve iki \u00fclke aras\u0131ndaki sald\u0131rmazl\u0131k durumu ortadan kalkt\u0131. \u0130ngiltere, bunu ileri s\u00fcrerek T\u00fcrkiye’yi, art\u0131k 2 numaral\u0131 protokolde \u00f6ng\u00f6r\u00fclen durumun ge\u00e7erli olmad\u0131\u011f\u0131 gerek\u00e7esiyle sava\u015fa girmeye davet etmi\u015fse de, Ankara bu kez yeterince haz\u0131r olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ileri s\u00fcrerek sava\u015fa girmekten ka\u00e7\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
Sava\u015ftan sonra taraflar uzun s\u00fcre bu antla\u015fmadan bahsetmediler. 1948’de antla\u015fmay\u0131 hat\u0131rlayan Ankara oldu. Kuzey Atlantik Te\u015fkilat\u0131n\u0131n (NATO) kurulu\u015f \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 s\u0131ras\u0131nda, \u0130ttifak’a davet edilmeyen T\u00fcrkiye, ABD ile yapt\u0131\u011f\u0131 diplomatik g\u00f6r\u00fc\u015fmelerde, “T\u00fcrkiye’nin NATO’ya al\u0131nmamas\u0131 h\u00e2linde bile, kendisine bir sald\u0131r\u0131 olmas\u0131 durumunda, 1939 Antla\u015fmas\u0131 sebebiyle \u0130ngiltere ve Fransa’n\u0131n T\u00fcrkiye’ye yard\u0131m etmek zorunda oldu\u011funu ve bu iki \u00fclke de NATO \u00fcyesi oldu\u011fundan T\u00fcrkiye’nin savunmas\u0131n\u0131n NATO’yu ilgilendirdi\u011fini” ileri s\u00fcrd\u00fc. Konuyu Londra ve Paris’ten teyit ettiren Amerikal\u0131 yetkililer, 1939 Antla\u015fmas\u0131n\u0131n ge\u00e7erli oldu\u011fu sonucuna ula\u015ft\u0131lar. Bir\u00e7ok kaynakta g\u00f6z ard\u0131 edilse de T\u00fcrkiye’nin 1952’de nihayet NATO’ya al\u0131nmas\u0131n\u0131n en \u00f6nemli sebeplerinden biri T\u00fcrkiye’nin zaten Fransa ve \u0130ngiltere ile savunma ittifak\u0131 i\u00e7inde olu\u015fuydu. NATO \u00fcyeli\u011fine giden s\u00fcre\u00e7te, Ankara’n\u0131n 1939 antla\u015fmas\u0131n\u0131 m\u00fctemadiyen g\u00fcndemde tutmas\u0131 ve Fransa ve \u0130ngiltere’den aksine bir bildirim olmamas\u0131, \u0130kinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131’ndan sonra antla\u015fman\u0131n y\u00fcr\u00fcrl\u00fckten kalkmad\u0131\u011f\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131k delilidir. O h\u00e2lde gelelim “antla\u015fman\u0131n ne zaman ortadan kalkt\u0131\u011f\u0131” sorusuna.<\/p>\n
Antla\u015fman\u0131n 9. maddesi, “bu antla\u015fma 15 y\u0131ll\u0131k bir s\u00fcre i\u00e7in yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Taraflardan biri antla\u015fmaya son vermek istedi\u011finde oldu\u011funu, bu s\u00fcrenin bitiminden 6 ay \u00f6nce \u00f6b\u00fcr iki tarafa bildirmezse, antla\u015fma 5 y\u0131ll\u0131k yeni bir s\u00fcre i\u00e7in kendili\u011finden uzam\u0131\u015f olacak ve b\u00f6ylece gidecektir” \u015feklindedir.<\/p>\n
T\u00fcrk D\u0131\u015f Politikas\u0131yla ilgili titiz \u00e7al\u0131\u015fma \u00fcr\u00fcn\u00fc akademik yay\u0131nlar\u0131yla bilinen B\u00fcy\u00fckel\u00e7i \u0130smail Soysal “1939 T\u00fcrk-\u0130ngiliz-Frans\u0131z \u0130ttifak\u0131” ba\u015fl\u0131kl\u0131 makalesini haz\u0131rlarken antla\u015fman\u0131n ne zaman sona ermi\u015f oldu\u011funa dair herhangi bir belge bulamam\u0131\u015f olacak ki “T\u00fcrkiye 1952’de NATO’ya kat\u0131l\u0131nca g\u00fcvenlik sorunu k\u00f6k\u00fcnden \u00e7\u00f6z\u00fclm\u00fc\u015f oluyordu. 1954’te \u00dc\u00e7l\u00fc Pakt\u0131n 15 y\u0131ll\u0131k s\u00fcresi dolmu\u015ftu. Ger\u00e7i ona ba\u011f\u0131tl\u0131 devletlerden herhangi biri son verdi\u011fini bildirmedi\u011fi i\u00e7in, y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc kendili\u011finden uzam\u0131\u015f say\u0131labilirdi. Ancak art\u0131k ittifak var olu\u015f nedenini yitirmi\u015f, tarihe mal olmu\u015ftu” yazmaktad\u0131r.<\/p>\n
Bu noktada merhum B\u00fcy\u00fckel\u00e7i Soysal’a kat\u0131lmam m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil. Bu kadar \u00f6nemli h\u00fck\u00fcmler ihtiva eden bir \u0130ttifak antla\u015fmas\u0131, zorlama bir yorumla “var olu\u015f nedenini” yitirmi\u015f olabilir mi? Antla\u015fman\u0131n nas\u0131l sona erece\u011fine dair a\u00e7\u0131k bir h\u00fck\u00fcm varken “olsa olsa b\u00f6yle olmu\u015ftur” yorumunu tarih\u00e7i ciddiyetiyle yapamay\u0131z. Velev ki, T\u00fcrkiye’nin NATO g\u00fcvencesi alt\u0131na girmesi \u00dc\u00e7l\u00fc \u0130ttifak’\u0131 anlams\u0131zla\u015ft\u0131rm\u0131\u015f olsun, antla\u015fman\u0131n 9. maddesinde yazd\u0131\u011f\u0131 \u015fekliyle taraflar neden birbirlerine diplomatik bir notayla antla\u015fman\u0131n sona erdi\u011fini bildirmemi\u015f olsunlar?<\/p>\n
D\u0131\u015fi\u015fleri diplomatik ar\u015fivinde, T\u00fcrkiye’nin ya da di\u011fer iki devletin antla\u015fman\u0131n sona erdi\u011fini bildirdi\u011fi herhangi bir belgeye rastlamad\u0131m. Londra b\u00fcy\u00fckel\u00e7ili\u011fimize de sordurdum. Onlar da kendi ar\u015fivlerinde bulamad\u0131. \u015eayet \u00dc\u00e7l\u00fc \u0130ttifak’\u0131 resmen sona erdiren bir belge varsa ilgili taraflar\u0131n bunu a\u00e7\u0131klayarak “acaba bu antla\u015fma ortadan kalkt\u0131 m\u0131?” sorusuna a\u00e7\u0131kl\u0131k getirmeleri yerinde olacakt\u0131r.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Unutulan Bir Antla\u015fma T\u00fcrkiye’nin \u0130kinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 ba\u015flarken \u0130ngiltere ve Fransa ile imzalad\u0131\u011f\u0131 \u00dc\u00e7l\u00fc \u0130ttifak’\u0131n resmen sona erip ermedi\u011fini bilmiyoruz. Okuyanlara garip gelebilir. Bundan 84 y\u0131l \u00f6nce imzalanan 19 Ekim 1939 tarihli bir antla\u015fman\u0131n h\u00e2len devam edip etmedi\u011fi nas\u0131l bilinmez? \u0130zah edece\u011fim. Ama \u00f6nce \u00dc\u00e7l\u00fc \u0130ttifak neydi k\u0131saca anlatay\u0131m. Sava\u015f\u0131n ayak seslerinin duyuldu\u011fu 1939 bahar […]<\/p>\n","protected":false},"author":6,"featured_media":11762,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[3],"tags":[],"class_list":["post-7119","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-gazete"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/cagrierhan.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7119","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/cagrierhan.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/cagrierhan.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/cagrierhan.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/6"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/cagrierhan.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=7119"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/cagrierhan.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7119\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/cagrierhan.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/11762"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/cagrierhan.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=7119"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/cagrierhan.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=7119"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/cagrierhan.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=7119"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}